Wstęp: Dlaczego Zabawki Są Niezbędne dla Zdrowia i Szczęścia Psa?

Wstęp: Dlaczego Zabawki Są Niezbędne dla Zdrowia i Szczęścia Psa?

Dla wielu z nas pies to znacznie więcej niż tylko zwierzę – to członek rodziny, powiernik i najlepszy przyjaciel. Dbając o jego zdrowie i dobre samopoczucie, często skupiamy się na odpowiedniej diecie, regularnych spacerach czy wizytach u weterynarza. Niewiele osób jednak zdaje sobie sprawę z kluczowej roli, jaką w holistycznym rozwoju i codziennym życiu psa odgrywają zabawki. To nie tylko proste przedmioty do gryzienia czy aportowania; to narzędzia, które wspierają rozwój umysłowy, fizyczny, a nawet emocjonalny naszych czworonożnych towarzyszy. Zabawka to inwestycja w jakość życia pupila, a jej brak może prowadzić do nudy, frustracji, a w konsekwencji – do niepożądanych zachowań, takich jak niszczenie domowych sprzętów czy nadmierne szczekanie. W dobie współczesnego rynku zoologicznego, zasypującego nas tysiącami produktów, wybór tej „idealnej” zabawki może wydawać się przytłaczający. Celem tego artykułu jest kompleksowe omówienie znaczenia zabawek, ich różnorodności oraz praktycznych wskazówek, które pomogą każdemu właścicielowi podjąć świadomą decyzję, dopasowaną do indywidualnych potrzeb jego psa.

Szeroki Świat Zabawek dla Psów: Rodzaje i Ich Przeznaczenie

Rynek zabawek dla psów jest niezwykle bogaty i zróżnicowany, oferując rozwiązania na niemal każdą potrzebę i temperament czworonoga. Aby dokonać świadomego wyboru, warto poznać podstawowe kategorie i ich specyficzne zastosowanie:

• Piłki: Klasyka gatunku. Od lekkich piłek tenisowych, przez wytrzymałe gumowe kule, po specjalistyczne piłki świecące w ciemności czy pływające. Idealne do aportowania, biegania i intensywnego wysiłku fizycznego. Warto pamiętać, że piłki tenisowe mogą ścierać zęby psa, dlatego lepszym wyborem są te wykonane ze specjalnej, bezpiecznej dla uzębienia gumy.
• Sznury i szarpaki: Niezastąpione w zabawach w przeciąganie, które wzmacniają więź między psem a właścicielem, rozwijają siłę szczęk i uczą kontroli impulsów. Wykonane z bawełny, polaru lub innych wytrzymałych materiałów, często z dodatkowymi węzłami czy uchwytami. Są doskonałe do wspólnych sesji treningowych, ale wymagają nadzoru, aby pies nie połknął rozstrzępionych włókien.
• Gryzaki: Absolutny must-have dla każdego psa, zwłaszcza szczeniaków, które przechodzą bolesny proces wymiany zębów, oraz dorosłych psów z silną potrzebą żucia. Dostępne w niezliczonych kształtach, rozmiarach i materiałach – od naturalnych (drewno kawowe, poroże, korzenie), przez wytrzymałą gumę (np. KONG), po nylonowe i silikonowe. Ich główną funkcją jest zaspokojenie naturalnego instynktu gryzienia, który pomaga redukować stres i nudę, a także wspiera higienę jamy ustnej.
• Zabawki pluszowe i piszczące: Często wybierane ze względu na swoją miękkość i urok. Dla wielu psów są to „przytulanki”, które zapewniają poczucie bezpieczeństwa. Elementy piszczące dodatkowo stymulują instynkt łowiecki i zachęcają do zabawy. Należy jednak pamiętać, że pluszaki są często mniej wytrzymałe i mogą szybko zostać zniszczone, a połknięcie piszczałki lub kawałków materiału stanowi ryzyko. Wybieraj te z podwójnymi szwami i bezpiecznymi wypełnieniami.
• Zabawki interaktywne i edukacyjne: Prawdziwa rewolucja w świecie psich akcesoriów. Są to wszelkie puzzle, maty węchowe, zabawki na przysmaki czy automatyczne podajniki. Ich celem jest stymulacja umysłowa, rozwiązywanie problemów, nauka samodzielności i rozwijanie zdolności poznawczych psa. Omówimy je szerzej w dalszej części artykułu.
• Zabawki wodne: Gumowe kaczki, pływające dyski czy specjalne aporty, które nie toną. Idealne dla psów uwielbiających pływać i bawić się w wodzie, np. labradorów czy golden retrieverów. Zapewniają świetną aktywność fizyczną w ciepłe dni.
• Akcesoria do agility i frisbee: Dla psów o wysokiej energii i właścicieli, którzy chcą rozwijać sportowe talenty swoich pupili. Specjalne dyski do frisbee (miękkie, ale wytrzymałe), tunele, drążki do skoków – wszystko to pozwala na wspólny, aktywny trening i budowanie kondycji.

Pamiętaj, że każdy pies jest inny. To, co zachwyci jednego, może nie zainteresować drugiego. Obserwuj swojego pupila, eksperymentuj z różnymi rodzajami zabawek i odkryj, co sprawia mu największą radość i dostarcza najwięcej korzyści.

Wpływ Zabawek na Rozwój Psa: Od Umysłu po Ciało

Rola zabawek wykracza daleko poza samą rozrywkę. Są one integralnym elementem zdrowego i zrównoważonego rozwoju psa na wielu płaszczyznach:

Rozwój Umysłowy i Emocjonalny: Inteligencja i Redukcja Stresu

Stymulacja umysłowa jest równie ważna co aktywność fizyczna. Pies, który się nudzi, jest psem nieszczęśliwym i potencjalnie destrukcyjnym. Zabawki, a zwłaszcza te interaktywne i edukacyjne, angażują mózg psa do pracy, rozwijając jego zdolności poznawcze, logiczne myślenie i kreatywność.

• Zapobieganie nudzie i frustracji: Brak zajęcia prowadzi do nadmiernej energii, którą pies może rozładowywać w niepożądany sposób – gryząc meble, szczekając bez powodu, czy biegając w kółko. Odpowiednio dobrane zabawki dają psu zajęcie, odwracając uwagę od destrukcyjnych zachowań. Według badań, psy, które mają dostęp do różnorodnych zabawek, wykazują znacznie mniejszy poziom stresu i lęku separacyjnego.
• Rozwój zdolności poznawczych: Zabawki, które wymagają rozwiązania problemu (np. jak wydobyć smakołyk z kuli-kong), trenują mózg psa, ucząc go myślenia przyczynowo-skutkowego. To z kolei przekłada się na lepsze przyswajanie nowych komend i generalnie zwiększa inteligencję zwierzęcia.
• Budowanie pewności siebie: Sukces w rozwiązaniu zagadki czy zdobyciu ukrytego smakołyka wzmacnia pewność siebie psa. Czuje się on spełniony i zmotywowany do dalszych wyzwań.
• Redukcja stresu i lęku: Żucie, lizanie czy węszenie to naturalne, uspokajające mechanizmy dla psów. Gryzaki czy maty do lizania są nieocenione w sytuacjach stresowych, takich jak burze, wizyty u weterynarza czy pozostawienie psa samego w domu. Działają relaksująco i pomagają psu się wyciszyć.
• Wspieranie samodzielności: Zabawki interaktywne uczą psa, jak radzić sobie z nudą, gdy właściciela nie ma w pobliżu. Zamiast czekać na rozrywkę, pies uczy się aktywnie poszukiwać zajęcia.

Aktywność Fizyczna i Zdrowie: Klucz do Długiego Życia

Zabawki są nieodłącznym elementem codziennej dawki ruchu, która jest fundamentem zdrowia fizycznego każdego psa.

• Utrzymanie prawidłowej wagi: Szacuje się, że nawet 50-60% psów w krajach rozwiniętych cierpi na nadwagę lub otyłość, co prowadzi do wielu poważnych chorób (cukrzyca, problemy ze stawami, choroby serca). Regularna zabawa z piłką, frisbee czy szarpakiem to doskonały sposób na spalanie kalorii i utrzymanie psa w optymalnej kondycji fizycznej.
• Rozwój mięśni i koordynacji: Bieganie, skakanie, aportowanie, a nawet rzucanie się na zabawkę rozwijają muskulaturę, wzmacniają stawy i poprawiają ogólną sprawność ruchową. Szarpaki dodatkowo angażują mięśnie karku i szczęk.
• Zdrowie układu krążenia: Regularny, umiarkowany wysiłek fizyczny wzmacnia serce i poprawia krążenie, co jest kluczowe dla długiego i zdrowego życia.
• Higiena jamy ustnej: Gryzaki o odpowiedniej twardości i fakturze działają jak naturalna szczoteczka do zębów. Pomagają usuwać płytkę nazębną i zapobiegają odkładaniu się kamienia. Specjalistyczne zabawki dentystyczne są zaprojektowane tak, aby masować dziąsła i mechanicznie czyścić zęby, co jest niezwykle ważne, biorąc pod uwagę, że około 80% psów powyżej 3 roku życia cierpi na choroby przyzębia.

Podsumowując, inwestowanie w różnorodne i odpowiednie zabawki to inwestowanie w fizyczne i psychiczne zdrowie Twojego psa. To jeden z najprostszych i najprzyjemniejszych sposobów na zapewnienie mu szczęśliwego, pełnego energii życia.

Jak Wybrać Idealną Zabawkę dla Twojego Pupila? Kluczowe Kryteria

Wybór idealnej zabawki to sztuka, która wymaga uwzględnienia kilku kluczowych czynników. Nie ma uniwersalnej zabawki dla każdego psa, a to, co sprawdzi się u jednego, może być niebezpieczne lub nudne dla drugiego. Podejdź do tego zadania świadomie, a Twój pies z pewnością na tym zyska.

Dopasowanie Zabawek do Rozmiaru i Wieku Psa

To absolutna podstawa. Zabawka niedopasowana do gabarytów i etapu życia psa może być niebezpieczna lub po prostu nieskuteczna.

• Rozmiar:
  • Małe psy (np. Chihuahua, Maltańczyk): Potrzebują zabawek, które będą w stanie komfortowo chwycić i nosić w pysku. Zbyt duże i ciężkie zabawki mogą je zniechęcić lub sprawić ból. Zwróć uwagę na małe piłeczki, pluszaki bez twardych elementów, czy miniaturowe gryzaki.
  • Średnie psy (np. Beagle, Border Collie): Mają większą swobodę wyboru. Ważne, aby zabawki nie były zbyt małe, aby pies nie mógł ich połknąć.
  • Duże i olbrzymie psy (np. Labrador, Owczarek Niemiecki, Dog Niemiecki): Wymagają zabawek o dużej wytrzymałości i odpowiednim rozmiarze, który wykluczy ryzyko połknięcia. Piłki powinny być na tyle duże, aby pies nie mógł ich udławić, a gryzaki muszą sprostać sile ich szczęk. Produkty KONG w rozmiarach XL czy XXL są często rekomendowane dla tych ras.
• Wiek:
  • Szczeniaki (do ok. 6-12 miesiąca życia): W tym okresie kluczowe są zabawki miękkie, ale wytrzymałe, które nie uszkodzą delikatnych zębów mlecznych i dziąseł. Gryzaki do żucia, które łagodzą ból związany z ząbkowaniem (np. z możliwością schłodzenia), są niezbędne. Pluszaki powinny być bez małych, łatwych do oderwania elementów. Zabawki sensoryczne stymulują ich rozwijające się zmysły.
  • Dorosłe psy: Tutaj liczy się przede wszystkim temperament i indywidualne preferencje. Jeśli pies jest „niszczycielem”, postaw na zabawki z wytrzymałych materiałów. Jeśli lubi aportować, zainwestuj w solidne piłki. Jeśli jest to pies kanapowiec, rozważ zabawki interaktywne.
  • Psie seniorzy: Starsze psy często mają wrażliwsze zęby, mniej siły w szczękach i problemy ze stawami. Zabawki powinny być miękkie, łatwe do chwytania i nie wymagające intensywnego wysiłku. Miękkie piłki, pluszaki czy maty do lizania są dobrym wyborem. Zabawki aktywizujące umysł są nadal ważne, ale powinny być łatwiejsze do rozwiązania.

Bezpieczeństwo i Materiały: Priorytet dla Zdrowia Psa

To najważniejszy aspekt wyboru zabawki. Niezależnie od ceny czy atrakcyjności, zabawka musi być przede wszystkim bezpieczna dla Twojego pupila.

• Materiały nietoksyczne: Upewnij się, że zabawka jest wykonana z materiałów wolnych od BPA, ftalanów, metali ciężkich i innych szkodliwych substancji. Szukaj certyfikatów bezpieczeństwa, takich jak atesty spożywcze (jeśli zabawka ma kontakt z jedzeniem). Zaufani producenci zazwyczaj jasno deklarują skład materiałowy.
• Wytrzymałość materiału: Materiał musi być odpowiednio twardy i wytrzymały, aby nie rozpadał się na małe kawałki, które pies mógłby połknąć. Unikaj zabawek, które łatwo się rwie, kruszy lub obiera.
  • Guma: Czysta, naturalna guma (np. używana w zabawkach KONG) jest elastyczna, trwała i bezpieczna dla zębów.
  • Nylon: Bardzo wytrzymały, często stosowany w gryzakach dla „niszczycieli”. Ważne, by był to nylon przeznaczony do kontaktu z żywnością.
  • Bawełna/Polar: Dobre do szarpaków, ale wymagają regularnego sprawdzania pod kątem rozstrzępienia.
  • Naturalne materiały: Drewno kawowe, poroże, korzeń wrzośca są naturalnymi i często bardzo trwałymi opcjami, choć wymagają nadzoru.
• Brak małych, łatwych do połknięcia elementów: Guziki, małe oczka, odstające fragmenty tkaniny, dzwoneczki czy luźne sznurki mogą zostać odgryzione i połknięte, co grozi zakrztuszeniem lub niedrożnością przewodu pokarmowego.
• Brak ostrych krawędzi: Po pogryzieniu zabawka nie powinna tworzyć ostrych krawędzi, które mogą zranić jamę ustną, przełyk czy żołądek psa.
• Regularna kontrola: Nawet najtrwalsze zabawki ulegają zużyciu. Regularnie sprawdzaj stan zabawek. Jeśli zauważysz pęknięcia, rozstrzępienia, ubytki materiału lub odsłonięte elementy wewnętrzne, natychmiast wyrzuć zabawkę i zastąp ją nową.

Pamiętaj, że nawet najbezpieczniejsza zabawka nie zastąpi nadzoru właściciela, zwłaszcza w przypadku psów z tendencją do niszczenia.

Zabawki Interaktywne i Edukacyjne: Stymulacja Umysłowa na Wyciągnięcie Łapy

Współczesne zabawki interaktywne i edukacyjne to prawdziwy skarb dla właścicieli psów, pragnących zapewnić swoim pupilom coś więcej niż tylko fizyczną aktywność. Są one zaprojektowane tak, aby angażować umysł psa, zmuszać go do myślenia i rozwiązywania problemów, co przekłada się na lepsze samopoczucie psychiczne i redukcję niepożądanych zachowań.

Rola i Rodzaje Zabawek Interaktywnych

Zabawki interaktywne to te, które wymagają od psa aktywności umysłowej w celu osiągnięcia nagrody (zazwyczaj smakołyka) lub uruchomienia jakiejś funkcji. Są fantastycznym sposobem na zwalczanie nudy, rozwój inteligencji i naukę samodzielności, zwłaszcza dla psów, które spędzają dużo czasu same w domu.

• KONG i podobne zabawki na przysmaki: Klasyka gatunku. Gumowe, puste w środku zabawki (stożki, kule) z otworem, do którego wkłada się pastę, masło orzechowe, karmę lub inne smakołyki. Pies musi lizać, gryźć i manipulować zabawką, aby wydobyć zawartość. Możliwość zamrożenia dodatkowo wydłuża czas zabawy. KONGi są produkowane w różnych twardościach (dla szczeniąt, dorosłych psów, mocnych żuwaczy) i rozmiarach. Są idealne do nauki pozostawania samemu w domu, uspokajania podczas burzy czy po prostu zapewnienia długotrwałego zajęcia.
• Maty węchowe (snuffle mats): To tekstylne maty z licznymi „frędzlami”, „kieszonkami” lub „fałdami”, w których ukrywa się smakołyki. Pies musi używać nosa i łap, aby je odnaleźć. Węszenie jest dla psa naturalnym i niezwykle uspokajającym zajęciem, które jednocześnie bardzo mocno angażuje jego zmysły i umysł. 15 minut węszenia na macie węchowej może zmęczyć psa tak samo jak godzinny spacer.
• Kule smakule i dozowniki karmy: Zabawki w kształcie kuli lub innych form, z otworami, przez które wypadają granulki karmy lub smakołyki, gdy pies je turla lub popycha. Spowalniają jedzenie, co jest korzystne dla psów łapczywych, a także zapewniają mentalne wyzwanie.
• Puzzle i gry logiczne: To najbardziej zaawansowane zabawki interaktywne, często wykonane z drewna lub plastiku. Wymagają od psa przesuwania elementów, podnoszenia pokrywek, otwierania szufladek czy naciskania dźwigni, aby dostać się do ukrytych przysmaków. Dostępne są w różnych poziomach trudności, od prostych do bardzo skomplikowanych. Wprowadzając je, zawsze zaczynaj od najłatwiejszych poziomów i stopniowo zwiększaj wyzwanie. Pomagają rozwijać zdolności poznawcze, cierpliwość i frustrację. Firmy takie jak Nina Ottosson czy Trixie oferują szeroki wybór takich zabawek.

Zabawki Edukacyjne: Trening przez Zabawę

Zabawki edukacyjne to te, które nie tylko bawią, ale także uczą psa konkretnych umiejętności lub wzmacniają pożądane zachowania. Są nieocenione w treningu posłuszeństwa i budowaniu pozytywnej relacji z psem.

• Zabawki do aportowania z komendami: Uczą psa przynoszenia przedmiotów na komendę, a także odpuszczania ich.
• Zabawki do nauki „zostań” lub „czekaj”: Niektóre zabawki, np. te z automatem czasowym, mogą wspierać naukę cierpliwości i samokontroli.
• Zabawki behawioralne: Na przykład zabawki, które nagradzają psa za ciche leżenie w legowisku, co może pomóc w redukcji nadmiernego szczekania lub lęku separacyjnego.
• Elementy treningowe agility: Choć często są to całe zestawy, pojedyncze tunele, słupki czy obręcze mogą służyć jako zabawki edukacyjne, ucząc psa zwinności, skupienia i wykonywania poleceń.

Wprowadzając zabawki interaktywne i edukacyjne, pamiętaj, aby zawsze nadzorować psa, szczególnie na początku. Pokaż mu, jak działa zabawka i stopniowo pozwól mu samodzielnie odkrywać. W ten sposób nie zniechęcisz go, a wręcz przeciwnie – wzmocnisz jego motywację do myślenia i działania.

Gryzaki i Zabawki na Przysmaki: Zdrowie Zębów i Psychiczne Zadowolenie

Gryzienie to jedno z najbardziej pierwotnych i naturalnych zachowań psa. Zaspokojenie tej potrzeby jest kluczowe zarówno dla jego zdrowia fizycznego, jak i psychicznego. Gryzaki i zabawki na przysmaki odgrywają tu niebagatelną rolę.

Rola Gryzaków w Higienie Jamy Ustnej

Jak wspomniano wcześniej, problemy stomatologiczne są powszechne u psów. Regularne gryzienie odpowiednich przedmiotów może znacząco poprawić stan jamy ustnej i zapobiec wielu dolegliwościom.

• Mechaniczne czyszczenie zębów: Gryzienie twardych, ale elastycznych materiałów (takich jak specjalna guma, nylon lub naturalne drewno kawowe) pomaga ścierać płytkę nazębną. Według Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Weterynaryjnej (AVMA), codzienne gryzienie zabawek dentystycznych może zmniejszyć ryzyko chorób przyzębia o 20-30%. Im bardziej nieregularna powierzchnia gryzaka, tym lepiej masuje dziąsła i dociera do przestrzeni międzyzębowych.
• Masaż dziąseł: Twarde, ale elastyczne gryzaki delikatnie masują dziąsła, poprawiając ich ukrwienie i ogólną kondycję. Jest to szczególnie ważne dla szczeniaków, które przechodzą bolesny okres wymiany zębów, oraz dla starszych psów z wrażliwymi dziąsłami.
• Redukcja kamienia nazębnego: Chociaż gryzaki nie zastąpią profesjonalnego czyszczenia zębów u weterynarza, regularne ich używanie może znacznie spowolnić proces odkładania się kamienia nazębnego.
• Wzmacnianie mięśni szczęk: Aktywne gryzienie wzmacnia mięśnie żuchwy i szczęk, co jest korzystne dla ogólnego zdrowia jamy ustnej.

Wybierając gryzak, zawsze upewnij się, że nie jest on zbyt twardy (aby nie uszkodzić zębów) ani zbyt miękki (aby nie został szybko zniszczony i połknięty). Unikaj kości, które mogą pękać na ostre kawałki. Zawsze wybieraj produkty od renomowanych producentów, które spełniają normy bezpieczeństwa.

Zabawki na Przysmaki: Dwufunkcyjne Rozwiązanie

Zabawki na przysmaki to genialne połączenie gryzaka ze stymulacją umysłową. Jak już wspomniano w sekcji o zabawkach interaktywnych, ukrywanie smakołyków wewnątrz zabawki angażuje psa na dłużej, jednocześnie zaspokajając jego potrzebę gryzienia i wzmacniając pozytywne skojarzenia z zabawą.

• Długotrwałe zajęcie: Zamiast zjeść smakołyk w kilka sekund, pies musi pracować, aby go wydobyć. To wydłuża czas zajęcia i redukuje nudę.
• Rozwój poznawczy: Pies uczy się, jak manipulować zabawką, aby osiągnąć swój cel. To rozwija jego zdolności rozwiązywania problemów i cierpliwość.
• Redukcja lęku i stresu: Skupienie na wydobywaniu smakołyków i naturalne zachowanie lizania/gryzienia działa uspokajająco, co jest przydatne w sytuacjach stresowych.
• Kontrola wagi: Jeśli pies jest na diecie, zamiast dawać mu smakołyki w misce, można je umieścić w zabawce, co wymusza wolniejsze jedzenie i większy wysiłek.

Przykłady popularnych zabawek na przysmaki to klasyczne KONGi, kulki smakule, czy maty do lizania (np. LickiMat), które choć nie są typowymi gryzakami, doskonale zaspokajają potrzebę lizania i relaksują psa.

Integracja gryzaków i zabawek na przysmaki w codzienną rutynę psa to prosty, ale niezwykle skuteczny sposób na poprawę jego zdrowia dentystycznego i zapewnienie mu psychicznego zadowolenia. To inwestycja, która z pewnością się opłaci.

Wytrzymałość Ma Znaczenie: Zabawki dla Psów o Silnym Zgryzie i Niszczycieli

Wielu właścicieli psów doskonale zna ten scenariusz: nowa, błyszcząca zabawka trafia w psie łapy, a już po kilkunastu minutach leży w strzępach. Dzieje się tak, ponieważ niektórzy nasi czworonożni przyjaciele mają wyjątkowo silny zgryz i nieodpartą skłonność do niszczenia. Dla nich standardowe zabawki po prostu nie wystarczają. Potrzebują produktów zaprojektowanych z myślą o ekstremalnej wytrzymałości.

Kim są „Psie Niszczyciele” i Czego Potrzebują?

„Psie niszczyciele” to psy, które z pasją i niezwykłą determinacją rozszarpują, rozgryzają i rozkładają na czynniki pierwsze wszystko, co wpadnie im w łapy. Może to być uwarunkowane rasowo (np. pittbulle, rottweilery, owczarki niemieckie, niektóre labradory – rasy o silnych szczękach i potrzebie pracy), ale także indywidualnym temperamentem lub frustracją wynikającą z nudy czy niedostatecznej stymulacji.

Dla takich psów kluczowe cechy zabawek to:

• Materiał: Musi być odporny na gryzienie i szarpanie. Najlepsze materiały to:
  • Naturalna, bardzo twarda guma: Przykładem są zabawki KONG Extreme (czarne), które są specjalnie wzmocnione dla najsilniejszych żuwaczy. Odporne na przebicia i rozdarcia.
  • Wytrzymały nylon: Często w formie gryzaków do żucia, które są niemal niezniszczalne. Zazwyczaj nie są to zabawki interaktywne, ale służą do zaspokajania potrzeby gryzienia.
  • Specjalistyczne tworzywa sztuczne: Niektóre firmy opracowują własne, super wytrzymałe tworzywa, np. teflon czy polimery balistyczne, używane do produkcji zabawek dla psów służbowych.
  • Stal nierdzewna: Rzadziej, ale pojawiają się np. metalowe piłki-dozowniki sm