Aplikacja Suszowa: Cyfrowe Wsparcie dla Rolników w Obliczu Zmian Klimatu
Współczesne rolnictwo w Polsce, jak i na całym świecie, mierzy się z coraz większymi wyzwaniami wynikającymi ze zmian klimatycznych. Jednym z najbardziej dotkliwych zjawisk jest susza rolnicza, która z roku na rok zbiera coraz większe żniwo, wpływając na plony, rentowność gospodarstw i ogólną stabilność sektora. W odpowiedzi na te zagrożenia, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi wraz z Instytutem Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowym Instytutem Badawczym (IUNG-PIB) w Puławach, wdrożyło kluczowe narzędzie – Publiczną Aplikację do Zgłaszania Strat Powstałych w Wyniku Suszy, powszechnie znaną jako „aplikacja suszowa”.
Uruchomiona po raz pierwszy 3 czerwca 2020 roku, aplikacja ta stała się nieodłącznym elementem systemu zarządzania ryzykiem w rolnictwie. Jej głównym celem jest umożliwienie producentom rolnym szybkiego i efektywnego zgłaszania szkód w uprawach, które powstały na skutek niekorzystnych zjawisk atmosferycznych, przede wszystkim suszy. Co istotne, aplikacja ta jest stale rozwijana i dostosowywana do bieżących potrzeb oraz zmieniających się regulacji prawnych, czego dowodem są jej kolejne odsłony i aktualizacje, takie jak te dotyczące aplikacji suszowej 2023 czy 2024. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej jej funkcjonalnościom, procesowi zgłaszania strat, a także wyzwaniom i perspektywom na przyszłość.
Jak Działa Aplikacja Suszowa? Funkcjonalności i Architektura
Aplikacja suszowa to znacznie więcej niż prosty formularz elektroniczny. Jest to zaawansowane narzędzie, które integruje dane z różnych źródeł, by w sposób możliwie precyzyjny oszacować skalę strat w gospodarstwie rolnym.
Kluczowe funkcjonalności aplikacji:
* Zgłaszanie strat: Podstawowa funkcja aplikacji to możliwość cyfrowego zgłaszania szkód w uprawach. Rolnik, po zalogowaniu, wprowadza dane dotyczące swoich upraw, obszaru dotkniętego suszą oraz szacowanego procentu strat.
* Integracja z systemem monitoringu IUNG-PIB: To, co wyróżnia aplikację, to jej powiązanie z Systemem Monitoringu Suszy Rolniczej prowadzonym przez IUNG-PIB. Instytut ten, na podstawie danych z ponad 200 stacji meteorologicznych rozmieszczonych na terenie całego kraju, a także danych satelitarnych i modeli hydrologicznych, monitoruje stan wilgotności gleby i określa występowanie suszy rolniczej dla 14 głównych grup upraw w poszczególnych gminach. Informacje te są automatycznie pobierane przez aplikację, co stanowi podstawę do weryfikacji zgłoszonych strat i generowania protokołu. To właśnie to powiązanie minimalizuje ryzyko błędnego oszacowania i zwiększa wiarygodność całego procesu.
* Generowanie protokołu oszacowania szkód: Po wprowadzeniu wszystkich niezbędnych danych i ich weryfikacji przez system (częściowo automatycznej), aplikacja automatycznie generuje protokół oszacowania szkód. Ten dokument jest niezbędny do ubiegania się o pomoc finansową z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) lub innych programów wsparcia.
* Bezpieczeństwo i autoryzacja: Dostęp do aplikacji i składanie wniosków odbywa się z wykorzystaniem publicznych systemów autoryzacji, takich jak Profil Zaufany, e-dowód, bankowość elektroniczna czy aplikacja mObywatel. Gwarantuje to bezpieczeństwo danych, wiarygodność zgłoszeń oraz eliminuje potrzebę składania papierowych dokumentów czy wizyt w urzędzie gminy w celu weryfikacji szkód przez komisję terenową, co było standardem jeszcze kilka lat temu. To znaczące ułatwienie i przyspieszenie procesu.
* Dostęp do informacji: Aplikacja, oprócz funkcji zgłaszania, często zawiera również sekcje informacyjne dotyczące aktualnych przepisów, programów pomocowych ARiMR, komunikatów Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz map suszy, co ułatwia rolnikom bieżące śledzenie zmian i dostosowywanie się do wymogów.
Integracja z danymi IUNG-PIB jest tu kluczowa. Rolnik zgłasza swoje straty, ale to system IUNG-PIB weryfikuje, czy w danej gminie, dla danej grupy upraw, w danym okresie, faktycznie została stwierdzona susza rolnicza. Mechanizm ten ma za zadanie zapobiegać nadużyciom i zapewniać sprawiedliwy podział środków pomocowych.
Szczegółowy Przewodnik: Krok po Kroku Zgłaszanie Strat Suszowych
Skuteczne zgłoszenie strat suszowych za pomocą aplikacji wymaga dokładności i uwagi na każdym etapie. Poniżej przedstawiamy szczegółowy przewodnik, który pomoże przejść przez cały proces:
1. Przygotowanie do zgłoszenia:
* Koniecznie sprawdź status suszy: Zanim przystąpisz do wypełniania wniosku, upewnij się, że w Twojej gminie, dla Twojej grupy upraw, IUNG-PIB faktycznie stwierdził wystąpienie suszy rolniczej. Możesz to zweryfikować na stronie IUNG-PIB w Systemie Monitoringu Suszy Rolniczej lub bezpośrednio w aplikacji suszowej. Zgłoszenie szkód, w sytuacji gdy susza nie została stwierdzona oficjalnie, może skutkować odrzuceniem wniosku.
* Zbierz niezbędne dane: Przygotuj informacje o swoim gospodarstwie: numer identyfikacyjny producenta, dane ewidencyjne gruntów (numery działek, powierzchnie), dane dotyczące upraw (gatunek, areał, data siewu/sadzenia), oraz szacunkowy procent strat, jaki poniosłeś.
* Ubezpieczenie: Zastanów się, czy Twoje uprawy były objęte ubezpieczeniem od suszy. Informacja ta jest kluczowa i musi być wskazana we wniosku. Posiadanie ubezpieczenia może wpływać na wysokość potencjalnej pomocy.
2. Logowanie do aplikacji:
* Odwiedź oficjalną stronę aplikacji suszowej.
* Wybierz preferowaną metodę logowania. Najczęściej są to:
* Profil Zaufany: Najpopularniejsza metoda, umożliwiająca bezpieczną identyfikację.
* Aplikacja mObywatel: Szybkie logowanie poprzez mobilny dowód tożsamości.
* Bankowość elektroniczna (eID): Logowanie za pośrednictwem banku, w którym posiadasz konto.
* e-Dowód: Logowanie przy użyciu dowodu osobistego z warstwą elektroniczną i czytnika.
* Po zalogowaniu system poprosi o potwierdzenie roku, za który chcesz złożyć wniosek (np. aplikacja suszowa 2023 lub 2024).
3. Uzupełnianie danych producenta:
* System automatycznie pobierze część Twoich danych (imię, nazwisko/nazwa firmy, PESEL/NIP) z Profilu Zaufanego lub bankowości.
* Należy uzupełnić brakujące informacje kontaktowe oraz określić rodzaj swojej działalności prawnej (osoba fizyczna, osoba prawna, spółka cywilna, etc.).
4. Wypełnianie wniosku o oszacowanie strat (Część 1):
* To najważniejsza sekcja, gdzie wprowadzisz szczegółowe informacje o swoich uprawach i doznanych szkodach.
* Dla każdej uprawy dotkniętej suszą należy podać:
* Rodzaj uprawy (np. pszenica ozima, kukurydza na ziarno, ziemniaki).
* Numer działki ewidencyjnej.
* Powierzchnię uprawy na tej działce.
* Powierzchnię uprawy dotkniętą suszą (w hektarach).
* Szacowany procent strat w plonie na tej powierzchni.
* Pamiętaj: Aplikacja na bieżąco zweryfikuje, czy dla wskazanej lokalizacji i uprawy IUNG-PIB stwierdził suszę. Jeśli nie, system może wyświetlić ostrzeżenie lub nie pozwolić na zgłoszenie. Bądź precyzyjny w danych, gdyż to one posłużą do generowania protokołu. Wszelkie rozbieżności mogą prowadzić do odrzucenia wniosku lub konieczności jego korekty.
5. Informacje o ubezpieczeniu (Część 2):
* Wskaż, czy Twoje uprawy były objęte ubezpieczeniem od ryzyka suszy.
* Podaj nazwę ubezpieczyciela i numer polisy, jeśli posiadasz.
6. Powołanie komisji ds. szacowania szkód:
* W pewnych sytuacjach, zwłaszcza gdy szacowany poziom strat jest bardzo wysoki, lub gdy masz zastrzeżenia do automatycznego wyliczenia, możesz zaznaczyć potrzebę powołania komisji terenowej do oceny szkód. Ta opcja może wydłużyć proces, ale daje możliwość dokładniejszego, fizycznego oszacowania. Co do zasady, aplikacja miała zastąpić komisje, ale w wyjątkowych sytuacjach ich powołanie jest nadal możliwe.
7. Podsumowanie i weryfikacja:
* Przejdź do podsumowania wniosku.
* KLUCZOWY KROK: Dokładnie sprawdź wszystkie wprowadzone dane. Upewnij się, że nie ma żadnych literówek, błędnych powierzchni czy innych pomyłek. Pamiętaj, że po podpisaniu wniosku elektronicznie, wprowadzenie zmian jest niemożliwe. Wszelkie błędy mogą skutkować koniecznością składania ponownego wniosku lub, w najgorszym wypadku, utratą możliwości uzyskania pomocy.
8. Podpis elektroniczny i wysyłka:
* Jeśli wszystkie dane są poprawne, potwierdź je i złóż podpis elektroniczny (za pomocą Profilu Zaufanego, e-dowodu itp.).
* Wniosek zostanie wysłany do systemu. Zachowaj potwierdzenie wysyłki.
Ważne wskazówki:
* Nie czekaj na ostatnią chwilę: Zgłaszaj straty jak najszybciej po zauważeniu ich skutków. Zazwyczaj terminy składania wniosków są ograniczone.
* Monitoruj komunikaty: Śledź informacje Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz ARiMR, ponieważ mogą pojawić się ważne aktualizacje lub zmiany w procesie.
* Wsparcie techniczne: W razie problemów technicznych z aplikacją, skorzystaj z dostępnych kanałów wsparcia – infolinia, adres e-mail, FAQ na stronie MRiRW.
Oszacowanie Strat i Protokół Suszowy: Klucz do Pomocy Finansowej
Proces oszacowania strat wywołanych suszą, a w konsekwencji wygenerowanie protokołu suszowego, jest centralnym elementem ubiegania się o pomoc finansową. To właśnie ten dokument stanowi formalne potwierdzenie poniesionych szkód i jest podstawą do dalszych działań.
Na czym polega oszacowanie strat w aplikacji?
Kiedy rolnik wprowadza dane do aplikacji, system dokonuje wstępnej analizy na podstawie kilku kluczowych czynników:
* Dane z IUNG-PIB: Kluczowe jest stwierdzenie suszy dla danej kategorii uprawy i gminy przez IUNG-PIB. Jeśli system IUNG-PIB nie zakwalifikował danej uprawy w danej lokalizacji jako dotkniętej suszą, nawet jeśli rolnik subiektywnie widzi straty, aplikacja może nie pozwolić na ich zgłoszenie lub automatycznie wyliczyć 0% strat z tytułu suszy rolniczej.
* Procent strat: Rolnik wskazuje szacunkowy procent utraty plonu dla konkretnej uprawy na danej działce. Aplikacja, łącząc to z danymi IUNG-PIB oraz teoretycznymi wskaźnikami plonowania dla danego regionu, próbuje oszacować rzeczywiste straty.
* Wartość upraw: System może również brać pod uwagę średnie ceny rynkowe danych upraw, aby oszacować finansowy wymiar strat.
Po zakończeniu procesu zgłaszania, aplikacja generuje protokół oszacowania szkód. Jest to oficjalny dokument, który zawiera:
* Dane identyfikacyjne gospodarstwa rolnego i rolnika.
* Szczegółowy wykaz upraw dotkniętych suszą, wraz z ich powierzchnią.
* Procenty strat dla poszczególnych upraw.
* Wartość strat (jeśli aplikacja posiada taką funkcjonalność i dane).
* Informację o tym, czy w danej gminie i na danej uprawie stwierdzono suszę rolniczą przez IUNG-PIB.
Znaczenie protokołu:
1. Podstawa do wniosku o pomoc: Protokół jest absolutnie niezbędny do złożenia wniosku o uruchomienie pomocy suszowej do ARiMR. Bez niego Agencja nie będzie mogła rozpatrzyć wniosku i wypłacić wsparcia.
2. Wiarygodność i przejrzystość: Dzięki automatycznemu generowaniu i powiązaniu z danymi IUNG-PIB, protokół zwiększa wiarygodność oszacowania i minimalizuje ryzyko subiektywnych ocen.
3. Uporządkowanie procesu: Cyfrowa forma i automatyzacja znacząco usprawniają cały proces, czyniąc go bardziej uporządkowanym i mniej czasochłonnym dla rolników i instytucji.
Praktyczna porada: Zawsze pobierz i zachowaj kopię wygenerowanego protokołu. Może być on potrzebny do celów archiwalnych, weryfikacji lub w przypadku ewentualnych odwołań.
Warto pamiętać, że samo wygenerowanie protokołu to pierwszy krok. Kolejnym jest złożenie właściwego wniosku o pomoc suszową do ARiMR, który może mieć swoje własne, dodatkowe wymogi i terminy. Rolnik powinien być na bieżąco z komunikatami ARiMR w tym zakresie.
Wyzwania i Najczęstsze Problemy Użytkowników Aplikacji Suszowej
Mimo licznych zalet i ciągłego rozwoju, aplikacja suszowa, jak każde zaawansowane narzędzie cyfrowe, boryka się z pewnymi wyzwaniami i generuje problemy dla użytkowników. Zrozumienie tych trudności jest kluczowe dla ich minimalizowania i usprawniania systemu.
1. Błędne wyliczenia strat i rozbieżności z rzeczywistością:
To jeden z najczęściej zgłaszanych problemów. Rolnicy, którzy osobiście widzą drastyczne straty na swoich polach, mogą doświadczać rozczarowania, gdy aplikacja – opierając się na danych IUNG-PIB i swoich algorytmach – wylicza niższy, a czasem wręcz zerowy procent strat z tytułu suszy rolniczej. Przykłady, w których woda stoi na polach, a aplikacja wskazuje 50% strat, podczas gdy w przypadku realnej suszy liczba ta spada do 2%, są niestety znane. Skąd takie rozbieżności?
* Różnice w metodyce: Metodologia IUNG-PIB do stwierdzania suszy rolniczej opiera się na bilansie wodnym, uwzględniającym opady, ewapotranspirację i zdolność retencji gleby. Choć jest naukowo uzasadniona, może nie zawsze idealnie odzwierciedlać lokalne, mikro-regionalne warunki, specyfikę konkretnych gleb czy indywidualny przebieg wegetacji w danym gospodarstwie. Susza na danym polu może być dotkliwa, mimo że średnie dla regionu czy gminy nie kwalifikują jej jako suszy rolniczej w rozumieniu IUNG.
* Opóźnienia w aktualizacji danych: Choć dane IUNG-PIB są aktualizowane na bieżąco, zawsze może wystąpić pewne opóźnienie w odzwierciedleniu najnowszych informacji w aplikacji.
* Błędy w danych wejściowych rolnika: Niewłaściwe wprowadzenie danych o uprawie, jej lokalizacji czy powierzchni może również prowadzić do błędnych wyliczeń.
Konsekwencje: Błędne wyliczenia podważają zaufanie rolników do systemu, prowadzą do frustracji i opóźnień w uzyskiwaniu należnej pomocy. W skrajnych przypadkach mogą nawet skutkować odmową przyznania wsparcia, co stanowi poważny cios dla poszkodowanego gospodarstwa.
2. Problemy techniczne i infrastrukturalne:
* Spowolnienie działania/zawieszanie się systemu: W okresach wzmożonego zainteresowania (tuż przed upływem terminów składania wniosków), aplikacja może działać wolniej, zawieszać się lub być trudno dostępna z powodu przeciążenia serwerów.
* Problemy z logowaniem: Użytkownicy sporadycznie zgłaszają trudności z zalogowaniem za pomocą Profilu Zaufanego czy bankowości elektronicznej, co może być spowodowane problemami po stronie dostawców tych usług, a nie samej aplikacji suszowej.
* Brak dostępu do internetu/kompetencji cyfrowych: W wielu obszarach wiejskich dostęp do szybkiego i stabilnego internetu nadal jest wyzwaniem. Ponadto, choć aplikacja jest intuicyjna, nie wszyscy rolnicy posiadają wystarczające kompetencje cyfrowe, by sprawnie poruszać się w środowisku online. To może wykluczać część beneficjentów.
Konsekwencje: Problemy techniczne opóźniają i utrudniają proces zgłaszania strat, generując stres i dodatkową pracę dla rolników. W skrajnych przypadkach mogą uniemożliwić złożenie wniosku w terminie, co definitywnie pozbawi rolnika możliwości uzyskania pomocy.
3. Brak jasnych komunikatów i wsparcia:
* Rolnicy często narzekają na niewystarczającą ilość klarownych informacji dotyczących zasad działania aplikacji, metodologii wyliczeń IUNG-PIB czy procedur odwoławczych.
* Dostępność wsparcia technicznego i merytorycznego (infolinie, poradniki) bywa niewystarczająca, zwłaszcza w szczycie sezonu.
Jak minimalizować problemy i ich konsekwencje?
* Edukacja i szkolenia: Kluczowe jest zwiększenie świadomości i kompetencji cyfrowych wśród rolników poprzez organizowanie szkoleń i udostępnianie prostych, intuicyjnych poradników.
* Rozwój infrastruktury: Inwestycje w szerokopasmowy internet na obszarach wiejskich są niezbędne.
* Doskonalenie algorytmów: Twórcy aplikacji i eksperci IUNG-PIB powinni stale pracować nad udoskonalaniem algorytmów obliczeniowych, uwzględniając szerszy zakres danych lokalnych i mikro-klimatycznych, aby jak najlepiej odzwierciedlić rzeczywiste straty.
* Szybka reakcja na zgłoszenia: Służby techniczne powinny reagować błyskawicznie na zgłaszane problemy, wdrażając poprawki i aktualizacje.
* Transparentność: Większa przejrzystość w zakresie metodologii oszacowania strat przez IUNG-PIB oraz jasne instrukcje dla rolników mogłyby znacząco zwiększyć zaufanie do systemu.
* Alternatywne ścieżki: W przypadku rażących błędów lub braku zgodności z rzeczywistością, powinno istnieć łatwo dostępne, efektywne rozwiązanie odwoławcze lub możliwość powołania komisji weryfikującej straty na miejscu.
Mimo tych wyzwań, aplikacja suszowa pozostaje niezastąpionym narzędziem. Jej ciągłe doskonalenie i świadoma praca nad eliminowaniem zgłaszanych problemów są kluczowe dla jej długoterminowego sukcesu i efektywnego wspierania polskiego rolnictwa.
Perspektywy i Rozwój: Pomoc Suszowa w Nadchodzących Latach
Dynamiczny charakter zmian klimatycznych sprawia, że systemy wsparcia dla rolników muszą być elastyczne i stale rozwijane. Dotyczy to również aplikacji suszowej i związanej z nią pomocy. Rok 2024 i kolejne lata zapowiadają pewne nowe możliwości i wyzwania.
Uruchomienie aplikacji w 2024 roku i dalsze aktualizacje:
Aplikacja suszowa jest narzędziem, które z założenia funkcjonuje cyklicznie, dostosowując się do potrzeb danego sezonu wegetacyjnego. W 2024 roku, tak jak w latach poprzednich (np. aplikacja suszowa 2023), została uruchomiona w odpowiednim czasie, umożliwiając rolnikom zgłaszanie strat. Spodziewać się można kontynuacji trendu polegającego na:
* Usprawnieniu interfejsu użytkownika (UI) i doświadczenia użytkownika (UX): Twórcy aplikacji dążą do tego, by była ona jeszcze bardziej intuicyjna i łatwa w obsłudze, nawet dla osób mniej zaznajomionych z technologią.
* Integracji z kolejnymi systemami: Możliwe są dalsze integracje z innymi rządowymi bazami danych czy systemami informatycznymi, co mogłoby usprawnić weryfikację danych i proces przyznawania pomocy.
* Lepsze algorytmy szacowania: W odpowiedzi na zgłaszane problemy, z pewnością trwają prace nad dalszym doskonaleniem algorytmów obliczających straty, tak aby jak najwierniej odzwierciedlały one rzeczywistą sytuację w terenie. Może to oznaczać uwzględnianie większej liczby zmiennych lub rozwój modeli predykcyjnych.
* Większe wsparcie informacyjne: Możliwe jest rozbudowanie sekcji FAQ, dodanie samouczków wideo oraz usprawnienie kanałów komunikacji z użytkownikami, co pomoże w rozwiązywaniu najczęstszych problemów.
Składanie wniosków o pomoc – niezależność i efektywność:
Jedną z kluczowych zmian i udogodnień, która zyskała na znaczeniu od aplikacji suszowej 2023, a umocniła się w 2024 roku, jest możliwość samodzielnego składania wniosków o pomoc przez rolników. To znaczące odejście od poprzedniego modelu, w którym często konieczne było zaangażowanie urzędów gminnych w proces szacowania i weryfikacji.
* Zwiększona autonomia rolnika: Rolnik ma większą kontrolę nad procesem, może złożyć wniosek w dogodnym dla siebie czasie i miejscu, bez pośrednictwa instytucji lokalnych.
* Odciążenie gmin: Eliminuje to biurokrację i zmniejsza obciążenie dla urzędów gminnych, które wcześniej musiały powoływać komisje i procesować papierową dokumentację.
* Przyspieszenie procesu: Dzięki automatycznemu generowaniu protokołu i możliwości samodzielnego składania wniosków, cały proces od zgłoszenia szkody do potencjalnego otrzymania pomocy jest szybszy i bardziej efektywny.
Przyszłość wsparcia suszowego:
W dłuższej perspektywie, rolnicy mogą spodziewać się, że aplikacja będzie ewoluować w kierunku kompleksowego centrum zarządzania ryzykiem, oferującego nie tylko zgłaszanie szkód, ale także:
* Doradztwo prewencyjne: Integracja z systemami doradztwa rolniczego, oferującymi spersonalizowane rekomendacje dotyczące upraw odpornych na suszę, technik uprawy, nawodnienia czy nawożenia w zmiennych warunkach klimatycznych.
* Modelowanie i prognozowanie: Bardziej zaawansowane funkcje prognozowania ryzyka suszy dla konkretnych obszarów i upraw, co pozwoliłoby rolnikom na wcześniejsze podjęcie działań prewencyjnych.
* Integracja z systemami ubezpieczeń: Ułatwienie procesu ubezpieczania upraw, być może nawet poprzez bezpośrednią integrację z ofertami ubezpieczycieli.
* Analiza danych: Anonimowe dane z aplikacji mogą być wykorzystane do głębszej analizy trendów suszowych w Polsce, co z kolei pomoże w kształtowaniu przyszłej polityki rolnej i programów wsparcia.
W perspektywie długoterminowej, kluczowe będzie również zapewnienie stabilnego finansowania pomocy suszowej oraz elastyczność w reagowaniu na coraz bardziej ekstremalne zjawiska pogodowe. Aplikacja suszowa jest narzędziem, ale jej skuteczność zależy również od odpowiedniego wsparcia finansowego i prawnego ze strony państwa.
Praktyczne Porady i Strategie Minimalizacji Ryzyka Suszy
Sama aplikacja suszowa, choć niezbędna, jest narzędziem do reagowania na już zaistniałe szkody. Kluczem do stabilnego i rentownego rolnictwa w obliczu zmian klimatu jest proaktywne zarządzanie ryzykiem. Poniżej przedstawiamy praktyczne porady i strategie, które pomogą rolnikom minimalizować skutki suszy.
1. Dyferencjacja upraw i dobór odmian:
* Uprawy odporne na suszę: Rozważ wprowadzenie do płodozmianu odmian roślin o większej odporności na suszę, np. niektóre odmiany sorgo, prosa, łubinu czy nawet specyficzne odmiany kukurydzy czy pszenicy.
* Zróżnicowanie gatunkowe: Nie stawiaj wszystkiego na jedną kartę. Zróżnicowanie gatunków uprawianych roślin (np. zboża ozime i jare, rośliny okopowe, strączkowe)
